سەرکۆ یونس
هەرێم و ئابوری کرێخۆر


ئابوری هەرێمی کوردستان، لە(30) ساڵی ڕابردودا، چەندین هەورازو نشێو و سەرووخواری کردووە، لەهەمانکاتدا بەدەست چەندین کێشە و دیاردەی گەورە و گرانەوە دەناڵێنێت. زاراوەی ئابوری کرێخۆر، لەسەدەی بیست بەربڵاو بوو، بە ئابوری ئەو وڵاتانە دەوترێت، کەدەوڵەمەندن بەسەرچاوەی زۆری دەرامەتە سروشتییەکانی وەک نەوت وغاز، کانزاکان. سەرچاوەی سەرەکی داهاتی وڵات، بەڕێژەیەکی زۆر لەیەک سەرچاوەوە دێت، وەک نەوت یان غازی سروشتی. لەم شێوازە ئابوریانەدا، چینێکی کەمی دەسەڵات، دەست دەگرن بەسەرداهات ودەستکەوتەکاندا، خێروبێری سامانەسروشتییەکە دەستەیەک لێ ی سوودمەند دەبن. هەروەها جیاوازی چینایەتی دروست دەبێت، ڕێژەی بێکاری و هەژاری بەئاشکرا لەهەڵکشاندا دەبێت. خزمەتگوزارییەگشتییەکان، سنوردار دەبن، بەتایبەتی ئاو وکارەبا و ڕێگاوبان و خزمەتگوزارییەشارەوانییەکان. لەدە ساڵی ڕابردوی ئابوری هەرێمی کوردستاندا، سەرچاوەی داهاتەکانی هەرێم، ڕێژەی سەرەکی پشتی بەنەوتی فرۆشراو بەستوە، سەرەڕای بوونی کەرتەکانی کشتوکاڵ و بازرگانی وگەشتوگوزار وتاڕادەیەک پیشەسازی، بەڵام هەر نەوت بەشادەماری داهاتەکان ئەژمار دەکرێت. داهاتی نەوتی فروشراوی هەرێم، سەرەڕای کەموکوڕییەکانی لەگرێ بەست و فرۆشتن و نرخەکەی، بەڵام پشکی شێری لەدابینکردنی مووچەدا بەردەکەوێت. هەرچەندە، ئامارێکی دروست و زانستی لەبەردەستدا نیە، بەڵام وا دەردەکەوێت، ڕێژەی بەشداری کەرتی پیشەسازی و کشتوکاڵ و گەشتوگوزار، لەنزمترین ئاستدایە، ئەمەش بەهۆی نەبوونی پلان و سیاسەتی ئابوری لەهەرێمدا. نەبوونی سیاسەتی ئابوری ئابوری هەرێمی کوردستان، لەدوای ڕاپەرین وپێکهێنانی یەکەمین کابینەی حکومەتی هەرێمەوە، بەدرێژایی 30 ساڵی ڕابردوو، بەدەست نەبوونی سیاسەتی ئابوری دەناڵێنێت، تائێستاش دیار نی یە، پەیڕەوی کام لەجۆرەکانی سیاسەتی ئابوری دەکرێت! گواستنەوەی ئابوری هەرێم، لەسۆشیالیستیەوە بۆ بازاڕی ئازاد گەورەترین هەڵەی مێژووی ئابورییە لەهەرێمدا. تاپێش پرۆسەی ئازادی عێراق، هەرێمی کوردستان سەرەڕای گەمارۆی ئابوری و شەڕی ناوخۆ و بڵاوبونەوەی گەندەڵی ودوو ئیدارەیی، دەتوانین بڵێن، خاوەنی خۆژێنی سەربەخۆ بوو لەسەبەتەی خۆراک وخواردەمەنیەکاندا. بەدرێژایی تەمەنی کابینەکانی حکومەتی هەرێم، هیچ جۆرە پلانێکی زانستی دوورمەودا نەبووە بۆ بەڕەنگاربونەوەی مەترسییەکان و قەیرانەکان، ڕاستە هەندێ لەوەزارەتەکان پلانی پەرەپێدانی کەرتێک یان بەرهەمێکیان داڕشتوە، بەڵام لەواقیعدا خاڵ وبەندەکانی پلانەکە جێ بەجێ نەکراوە. هەربۆیە لە 15 ساڵی ڕابردودا، نەوت لەهەرێم، بەشادەماری داهاتەکان دانراوە، ڕێژەی(80%) داهاتی خەرجی ساڵانە لەنەوتی فرۆشراوەوە بەدەستهاتووە. هەرچەندە لێرەو لەوێ، حکومەت هەوڵی فرەسەرچاوەکردنی داهاتەکان دەدات، بەڵام وادەردەکەوێت هەر نوسراوی سەر کاغەز بێت، چونکە ئەم هەوڵانە، پێویستە بەپلانی زانستی و واقیعی بێت، کەلەگەڵ بارودۆخی ئابوری و کۆمەڵایەتی و سیاسی هەرێمدا بگونجێت. بەپێ ی هەندێ ئامار، لەساڵی 2003 ەوە نزیکەی 100 ملیار دۆلار هاتوەتە ناو هەرێمەوە، بەڵام بەهۆی گەندەڵی سیاسییەکان و نەبوونی پلان، بەفیڕۆدانی سەدان ملیار دۆلار، نەتوانرا هیچ یەکێک لەکەرتەکانی تری وەک کشتوکاڵ و گەشتوگوزارو پیشەسازی پەرەیان پێ بدرێت. بەپێ یاسای بودجەی ساڵانی پێشوو، لە(70%) تەرخان دەکرا بۆ خەرجی بەگەڕ(مووچە) و ڕێژەی (30%) بۆ بواری وەبەرهێنان بووە، لەساڵی 2014 حکومەتی هەرێم، یاسای بودجەی گشتی نی یە. نەوت وغازی سروشتی، لەئەولەویەتی کارەکانی حکومەتی هەرێمە و کەرتەکانی تری وەک کشتوکاڵ وپیشەسازی وگەشتوگوزار، پشتگوێ خراون. گرنگی دان بە نەوت وغاز دەدرێت، لەئاستی باڵادایە وهەرچی سێکتەرەکانی ترە پشتگوێ خراون، هەرئەمەش مەترسیەکە گەورەتر دەکات، چونکە هەرگۆڕانکارییەک لەنرخی نەوت، ڕووبدات راستەوخۆ داهاتەکانی هەرێم کەمدەبنەوە. هەروەها، کێشەسیاسیەکانی نێوان هەولێرو بەغدا، دیسان کاریگەری لەسەر داهات و بودجەی هەرێم دەبێت. لەئێستادا، حکومەتی هەرێمی کوردستان، لەهەوڵی هەناردەکردنی غازی سروشتی یە بۆ تورکیا و لەوێشەوە بۆ وڵاتانی ئەوروپی، بۆ ئەوەی ببێتە جێگرەوەیەکی خێرای غازی سروشتی رووسیا وئێران. ئەم هەنگاوانە گرنگن بۆ ئابوری وداهاتی هەرێم، پێگەی ئابوری سیاسی هەرێم لەناوچەکەو جیهاندا بەهێزتر دەکات، بەڵام نابێت مەترسی و دەرئەنجامەکانی پشتگوێ بخرێن، بەتایبەت لەڕووی سیاسی و یاساییەوە. ئەگەر بەم سیاسەتەی ئابوری بڕۆینە پێشەوە، ئەوا ئیتر بەتەواوەتی ئابوری هەرێم، دەبێتە ئابورییەکی کرێخۆر، بۆ نەوت وغازی سروشتی. کەرتەکانی تری هەرێم، تووشی داتەپین و داڕوخانی تەواوەتی دەبن، ناچار بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی ژیان، پشت بەهاوردە دەبەستین، ئاشکرایە، هاوردەکردنی شمەک وپێداویستیەکان، ئاسەواری خراپ بۆ ئابوری هەرێم دەهێنێت، وەک هەڵاوسان و چوونەدەرەوەی پارەو داهات، لەدەرئەنجامدا، ڕێژەی بێکاری زیاتر هەڵدەکشێت و کێشەی کۆمەڵایەتی و دەروونی و تەنانەت سیاسیش دەخوڵقێنێت. پێویستە لەسەر حکومەت ولایەنەسیاسیە باڵادەستەکانی هەرێم، لەهەوڵی ئەوەدا بن، ئەو داهاتانەی لەفرۆشتنی نەوت وغازەوە بەدەست دێن، بخرێنە خزمەت کەرتەکانی تری ئابوری وەک کشتوکاڵ و پیشەسازی و گەشتوگوزار. پەرەپێدانی بەردەوام پەیڕەو بکەن بۆ ئەوەی داهاتەکانی هەرێم فرە چەشن و فرەسەرچاوە بن، چونکە بەمێژوو سەلمێنراوە ئابوری کرێخوری وڵاتان، بەردەوام نابێت و مەترسی زۆر هەیە لەسەر ئایندەی وڵاتانی ئابوری کرێخۆر. بۆ ئەوەی ئاسایشی خۆراک دابین بکرێت، کەلەئێستادا هەرێم ئاسایشی خۆراک و خۆژێنی لەدەستداوە، پێویستە گرنگی زیاتر بەکەرتی کشتوکاڵ بدرێت، خوای گەورە نیعمەتی زەوی وزاری باش و سەرچاوەی ئاوی زۆر ودەستی کاری باشی بەخشیوە بەهەرێم، تەنها ئەوەی کەپێویستە پلان و سیاسەتی ئابوری و پاڵپشتی ئەم کەرتەستراتیژییە بێت. بۆ ئەوەی پشت بەستن بەهاوردە کەمبکرێتەوە، پێویستە پەرە بەکەرتی پیشەسازی گەورەو ستراتیژی بدرێت، هەلی کار بۆ دەستی کار لەهەرێمدا برەخسێنیت، بەتایبەت لەئێستادا ڕێژەی بێکاری لەوپەڕی ئاستدایە و ساڵ لەدوای ساڵ قەبارەی بێکاران زیاتر دەبن. بێ گومان، داهاتەکانی نەوت و غاز، گرنگن، شادەماری ئابوری هەرێمن، بەڵام مەترسییەکانیش کەم نین، هەر بۆیە پێویستە لەگەڵ دەستکەوتنی داهاتی نەوت وغازدا، پەرە بەکەرتەکانی تر بدرێت، بۆئەوەی مەترسییەکانی سەر ئابوری کرێخۆری کەمتر ببنەوە، وەک وڵاتانی کەنداو، بەپلان و بەرنامەی زانستی خۆیان لەمەترسییەکان بەدوورگرتووە و لەپاڵ دەستکەوتی داهاتی نەوت و غازدا، کەرتەکانی تری ئابوری وڵاتەکانیان پەرەپێداوە و لەگەشەسەندندان، وەک سعودیە وئیمارات و قەتەر. بۆ ڕزگاربوون لەئابوری کرێخۆر، زۆر گرنگە حکومەتی هەرێم، بەو داهاتانەی کەلەفرۆشتنی نەوت و غازەوە دەستی دەکەوێت، پەرە بەکەرتەکانی تری ئابوری هەرێم بدات. چیتر هەموو داهاتەکان نەڕۆن بۆ خەرجی بەگەڕ(مووچە). پەرەپێدان بەکەرتەکانی تر زامنی سەرکەوتنی ئابوری هەرێم دەکات، پێویستە زیاتر بیر لەوەبەرهێنان بکرێتەوە و هەلی کار برەخسێنرێت، تائابورییەکەمان بەرهەمدار بێت. *

134 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |    
زیاتر
لە دروشمی نەتەوەییەوە بۆ ژێر عەباکەی سەدر؟
رێبین عومەر
مه‌حمود خان ؛ پاڵەوانێک لە شاخەوە بۆ شار
د.موئمین زەڵمی
کاریکاتێری سیاسی لە میدیای کوردیدا
هیوا محەمەد
ئامادەکاریی بۆ دوای کشانەوەی ئەمریکا
پ. د. وەلی مەحمود حەمەد*
بەشداری ژنانی کورد لە مێژوودا
نە رەش نە سپی لە نێوان زۆرینە و سازانی سیاسییدا
لەیلا عومەر*
بۆچی كورد سوود لە كارەساتە نەتەوەییەكانی نابینێت؟‌‌
«نامەیەک لەبارەی لێبوردەییەوە»
شەماڵ بارەوانی
ونبوونی سلێمانی لەنێو گەمەی یەکترسەرزەنشتکردن
نەوزاد جەمال
ته‌ڵه‌ی ڕه‌یعی و فره‌چه‌شنكردنی ئابووریی ‌هه‌رێم
وته‌یه‌ك له‌باره‌ی كۆتایی سه‌رده‌می نه‌وته‌وه‌
جیهانگیر سەدیق گوڵپی
سیستمی ئابوری موڵکانە و لێکەوتە مەترسیدارەکانی !
عه‌لی حه‌مه‌
سواڵەیەک بۆ سەر خەرمانی ژیانی میری شاعیرانی کورد
هێندێ زانیاریی نوێ سەبارەت بە نالی
سەڵاح سالار
مۆدێلین پیشەیە نەک تایبەتمەندی
رۆزا دڵشاد مەریوانی
پەڕینەوەی ململانێ سیاسییەكانی هێزە شیعییەكان بۆ باڵە چەكدارەكانیان
یاسین تەها
باج‌و گلەییەکانی
سه‌ردار عه‌زیز
جینۆساید: چەکێکی بەهێزی بەکارنەهێنراو لەلایەن کوردەوە !
د.عادل باخەوان
‎کورد ئەنفالی هەیە، بەڵام...!
د. ھێرش رەسوڵ
مەترسی میدیا بۆ سەر ئاسایشی کۆمەڵایەتی
تەرزە جاف
وەڵامێکی کورت بە پرسیارێکی ھێجگار زەحمەت: ئایا دەبێت چیبکرێت؟
مەریوان وریا قانع
پیاوە گەورەکەی مێژووی جاف
عارف باوەجانی
كۆیلایەتی ئارەزومەندانە
موعتەسەم نەجمەدین
پیاوە گەورەکەی مێژووی جاف
عارف باوەجانی
تێڕامان بۆ ئەدەب و نموونەیەک لە شیعری پێشەوا کاکەیی و پەروێزهوما
ڕێزان حەسەن
ئاسایشی كۆمەڵایەتی ڕێگایەک بەرەو کۆمەڵگایەکی ئارام
حەبیب محەممەد جاف
نالی بە دیدێ دی
حەکیم مەلا ساڵح
لەبارەی کەلتور و رەسەنایەتییەوە ‎
شەهێن نوری
فیکر و ژیان
ژیل دۆلۆز
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: شەھلا نەجمەدین
توندوتیژی دژ بەژنان هیچ پێكوتەیەكی نیە
سارا قادر
شەڕی داگیركەران خۆمان دەیكەین؟
ئومێد حمەعەلی
لەسۆڤێتەوە تا كوردستان، یەهودیەكان پێشڕەوی ئاڵای كۆمۆنیزم بوون‌
ئومێد نه‌جم
فەلسەفەی زمانەوانیی، لای چۆمسکی
نووسینی :الاء مهد اسماعیل
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: هیوا جەلال
هەڵبژاردنی عێراق؛ لێكەوتەكانی ئەنجام و ئەگەرە چاوەڕوانكراوەكان
یاسین تەها/توێژەر
ئایا ناسیونالیزمی ئایینیی کوردی هەیە؟
عەتا قەرەداخی
کاریزما و سیاسەت
ئەردەڵان عەبدوڵڵا
هۆکاری ڕاستەقینە بۆ ئەوەی کە تاڵیبان توانی زۆر بە خێرایی دەست بەسەر ئەفغانستاندا بگرێتەوە، ئەو شتەی میدیای لیبراڵی ڕۆژئاوا نایەوێت باسی بکات
سلاڤۆی ژیژەک
لە ئیگلیزییەوە: ڕزگار حەمە ڕەشید
پـــەرلـــــەمـــانـــتـــار و کــــاســــپی تێڕوانینێکی یاسایی
حەبیب محەمەد دەروێش
مەرگەساتی کۆرپەلەیەک..
شێرزاد حەسەن
کاتێك چەكی ئیسلامی دەبێت بە بژاردەیەکی عەقڵانی بەردەم ئیسلامیەکان؟
ئەبوبەکر عەلی
هۆکاری ڕاستەقینە بۆ ئەوەی کە تاڵیبان توانی زۆر بە خێرایی دەست بەسەر ئەفغانستاندا بگرێتەوە، ئەو شتەی میدیای لیبراڵی ڕۆژئاوا نایەوێت باسی بکات
دوو کێشە و چارەسەرێک
نیاز نەجمەدین
مەرگەساتی کۆرپەلەیەک..
شێرزاد حەسەن
بیست ساڵ پاش ١١ی سەپتەمبەر : عێراق وەک شکستە گەورەکەی ئەمەریکا !
د. عادل باخەوان
سەرۆککۆمار..
ئەمجەد شاکەلی
بزوتنەوەی گۆڕان و بایەخی لەئەستۆگرتنی لێپرسراوێتی سیاسی
ئەبوبەكر عەلی
رەگوڕیشەی ناسیونالیزم- نووسینی
عەتا قەرەداخی
لێکترازاندنی ناوماڵی شیعەكان وەک ستراتیژی کورد و سوننە
د نەوزاد ھێتوتی
مروڤ بوونمان لەنێوان بەرداشی ژن سالاری و پیاو سالاریدا..
شەماڵ بارەوانی
بۆ سەربەخۆکان سەرنەکەوتن؟
عەزیز ڕەئووف
کێ شار داده‌مه‌زرێنێت؟ فریشته‌، یان ئیبلیس؟..
کاروان کاکەسوور
بۆچی دەبێت هەمیشە ڕەخنە بگرین؟
ئالان عومەر
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010